Dysocjacyjne zaburzenie tożsamości: objawy, przyczyny i wsparcie

Czym jest dysocjacyjne zaburzenie tożsamości?

Zacznijmy od terminologii, która w przypadku tego zaburzenia jest niezwykle ważna. Przez lata w kulturze masowej funkcjonował termin "osobowość wieloraka", jednak w środowisku medycznym i psychologicznym został on zastąpiony przez bardziej precyzyjne określenie: dysocjacyjne zaburzenie tożsamości (DID). Ta zmiana odzwierciedla lepsze zrozumienie mechanizmów leżących u podstaw tego stanu, gdzie kluczową rolę odgrywa dysocjacja, a nie "wielokrotne osobowości" w potocznym sensie. Zarówno w klasyfikacji DSM-5, jak i ICD-11, termin DID jest standardem, co podkreśla jego naukowe podstawy i pomaga unikać stygmatyzacji.

W moim doświadczeniu praca z osobami z DID zawsze prowadzi do głębszego zrozumienia mechanizmu dysocjacji. To fascynujące, jak ludzka psychika potrafi chronić się przed ekstremalnym bólem. Dysocjacja jest bowiem niczym innym, jak wyuczonym mechanizmem obronnym, który rozwija się w odpowiedzi na powtarzającą się, przytłaczającą traumę, najczęściej doświadczaną w dzieciństwie. Pozwala dziecku mentalnie "uciec" od nieznośnego cierpienia, tworząc swego rodzaju "przegrody" w psychice. Niestety, ten mechanizm, choć początkowo adaptacyjny, prowadzi do fragmentacji tożsamości, co w dorosłym życiu objawia się jako DID.

Niestety, popkultura często przedstawia DID w sposób sensacyjny, a czasem wręcz karykaturalny, co prowadzi do wielu nieporozumień i mitów. Filmy czy seriale często skupiają się na dramatycznych, ekstremalnych przejawach, pomijając codzienny, często ukryty ból i dezorganizację, z jakimi borykają się osoby z tym zaburzeniem. Uważam, że naszą rolą jest edukowanie społeczeństwa, aby zamiast mitologizowania i stygmatyzowania, budować empatię i rzetelną wiedzę. Rzeczywistość DID jest znacznie bardziej złożona i wymaga zrozumienia, a nie powielania stereotypów.

Kluczowe objawy dysocjacyjnego zaburzenia tożsamości

Kiedy mówimy o DID, zazwyczaj myślimy o "wielu osobowościach", ale to tylko wierzchołek góry lodowej. Jednym z najbardziej charakterystycznych i zarazem najbardziej dezorientujących objawów jest amnezja dysocjacyjna. Nie chodzi tu o zwykłe zapominanie, jak to, gdzie odłożyło się klucze. Mamy do czynienia z nawracającymi lukami w pamięci, które dotyczą codziennych wydarzeń, ważnych informacji osobistych, a także traumatycznych zdarzeń. Z mojego doświadczenia wiem, że osoby z DID często nie pamiętają, co robiły przez kilka godzin, dni, a nawet tygodni. Mogą odkrywać w domu przedmioty, których zakupu w ogóle nie pamiętają, albo znajdować notatki napisane charakterem pisma, który wydaje im się obcy. To wszystko są dowody na to, że inna tożsamość przejęła kontrolę, a "główna" tożsamość nie ma do tego dostępu.

Koncepcja "alterów" czyli odrębnych stanów tożsamości jest centralna dla zrozumienia DID. Nie są to po prostu "nastroje" czy "role", ale w pełni ukształtowane, odrębne tożsamości, z własnymi wzorcami myślenia, odczuwania, postrzegania świata, a nawet własnymi imionami i historiami. Co więcej, te tożsamości naprzemiennie przejmują kontrolę nad zachowaniem osoby. Widziałam przypadki, gdzie jedna tożsamość była leworęczna, a inna praworęczna; jedna mówiła płynnie w języku obcym, którego "główna" tożsamość nie znała, a inna miała zupełnie inne preferencje kulinarne czy styl ubierania. Te zmiany mogą być nagłe i bardzo zaskakujące zarówno dla osoby doświadczającej DID, jak i dla jej otoczenia.

Kolejnymi kluczowymi objawami są depersonalizacja i derealizacja. Depersonalizacja to poczucie oddzielenia od własnego ciała, myśli i emocji jakby się było zewnętrznym obserwatorem własnego życia, oglądającym je z dystansu. Osoba może czuć się, jakby była "poza sobą", a jej własne ciało wydaje się obce. Derealizacja z kolei to poczucie, że otaczający świat jest nierzeczywisty, "jak ze snu", zamglony lub sztuczny. Obie te manifestacje są niezwykle niepokojące i mogą prowadzić do silnego lęku, poczucia zagubienia i dezorientacji w codziennym życiu.

Wiele osób z DID doświadcza również słyszenia wewnętrznych "głosów" lub dialogów. Ważne jest, aby zrozumieć, że nie są to halucynacje słuchowe typowe dla schizofrenii. W przypadku DID, głosy te są postrzegane jako pochodzące "z wewnątrz głowy" i należą do innych tożsamości. Mogą to być rozmowy między alterami, komentarze na temat bieżących wydarzeń lub instrukcje. Różnica jest subtelna, ale kluczowa dla prawidłowej diagnozy: w schizofrenii halucynacje są często zewnętrzne, postrzegane jako pochodzące spoza osoby, i często mają charakter urojeń. W DID, głosy są integralną częścią wewnętrznego świata i fragmentacji tożsamości.

Mniej oczywiste objawy dysocjacyjnego zaburzenia tożsamości

Objawy DID nie zawsze są tak dramatyczne, jak te przedstawiane w filmach. Często to otoczenie, bliscy, partnerzy czy przyjaciele, jako pierwsi zauważają subtelne, ale niepokojące zmiany. Mogą to być nagłe i niewyjaśnione zmiany w zachowaniu osoba, która zawsze była spokojna, nagle staje się impulsywna, albo ktoś, kto nigdy nie interesował się modą, zaczyna eksperymentować ze stylem ubierania. Zdarza się, że zmieniają się preferencje kulinarne, muzyczne, a nawet charakter pisma. Te zmiany są często wynikiem przełączania się tożsamości i mogą być bardzo mylące dla otoczenia, które nie rozumie, co się dzieje.

Osoby z DID często doświadczają również niewyjaśnionych objawów somatycznych, które mogą być bardzo uciążliwe. Należą do nich chroniczne bóle głowy, migreny, dolegliwości żołądkowo-jelitowe, a także napady niepadaczkowe (tzw. napady psychogenne). Te fizyczne manifestacje są często niezrozumiałe dla lekarzy, którzy nie znajdują dla nich medycznego wyjaśnienia, co dodatkowo frustruje pacjentów i opóźnia prawidłową diagnozę DID.

Wspomniane wcześniej luki w pamięci mogą manifestować się w bardzo konkretny sposób, który jest szczególnie dezorientujący. Wyobraźmy sobie, że znajdujemy w szafie nowe ubrania, których zakupu w ogóle nie pamiętamy, albo odkrywamy w swoim notatniku wpisy, rysunki czy listy napisane obcym charakterem pisma, z treścią, która wydaje się nam zupełnie nieznana. To nie są "żarty" czy "rozkojarzenie" to są namacalne dowody na to, że inna tożsamość funkcjonowała i podejmowała działania, o których "główna" tożsamość nie ma pojęcia.

Wszystkie te objawy, od luk w pamięci po nagłe zmiany zachowania i trudności w utrzymaniu spójnej tożsamości, mają ogromny wpływ na relacje interpersonalne. Osoba z DID może mieć trudności z utrzymaniem stałych związków, pracy czy przyjaźni. Bliscy mogą czuć się zdezorientowani, zranieni, a nawet podejrzewać osobę o kłamstwo. To wszystko prowadzi do ogromnego poczucia chaosu w życiu osoby z zaburzeniem, a także do izolacji i pogłębiającego się cierpienia.

Przyczyny dysocjacyjnego zaburzenia tożsamości

Nie ma wątpliwości, że trauma wczesnodziecięca jest główną przyczyną rozwoju dysocjacyjnego zaburzenia tożsamości. Badania pokazują, że ponad 90% osób z DID doświadczyło w dzieciństwie skrajnej, powtarzającej się przemocy fizycznej, seksualnej, emocjonalnej lub poważnego zaniedbania. W tak ekstremalnych warunkach psychika dziecka rozwija dysocjację jako mechanizm obronny. To pozwala dziecku mentalnie "uciec" od przytłaczającego bólu i terroru, tworząc odrębne stany świadomości, które mogą przejmować na siebie ciężar traumy. To, co zaczyna się jako genialna strategia przetrwania, niestety w dorosłym życiu staje się źródłem ogromnego cierpienia i dezorganizacji.

Co więcej, brak bezpiecznej i wspierającej osoby dorosłej w otoczeniu dziecka po doznaniu traumy znacząco zwiększa ryzyko rozwoju i utrwalenia DID. Dziecko, które nie ma możliwości przetworzenia traumy w zdrowy sposób, które nie otrzymuje pocieszenia i wsparcia, jest zmuszone do dalszego polegania na dysocjacji. To utrwala fragmentację tożsamości, ponieważ nie ma zewnętrznego zasobu, który pomógłby zintegrować te bolesne doświadczenia. Dlatego tak ważne jest, abyśmy jako społeczeństwo byli świadomi wpływu traumy na rozwój psychiczny i oferowali wsparcie dzieciom w potrzebie.

Różnicowanie DID z innymi zaburzeniami psychicznymi

Diagnostyka DID jest skomplikowana i często zajmuje wiele lat, ponieważ objawy mogą przypominać inne zaburzenia psychiczne. Jednym z najczęstszych błędów jest mylenie DID ze schizofrenią. Kluczową różnicą, którą zawsze podkreślam, jest charakter "głosów". W DID głosy są wewnętrzne, postrzegane jako należące do alterów i pochodzące "z wewnątrz głowy", podczas gdy w schizofrenii są to zazwyczaj zewnętrzne halucynacje słuchowe. Ponadto, w DID zazwyczaj nie występują formalne zaburzenia myślenia czy urojenia, które są typowe dla schizofrenii.

Innym zaburzeniem, z którym DID bywa mylone, jest choroba afektywna dwubiegunowa (ChAD). W obu przypadkach występują wahania nastroju, ale ich mechanizmy są zupełnie inne. W ChAD mamy do czynienia z cyklicznymi zmianami nastroju okresami manii/hipomanii i depresji. W DID natomiast "zmiany nastroju" są często wynikiem przełączania się między różnymi tożsamościami, z których każda może mieć odmienne cechy emocjonalne, preferencje i sposoby reagowania. To nie są zmiany cykliczne, ale raczej nagłe "przeskoki" między różnymi stanami emocjonalnymi związanymi z konkretnymi alterami.

Różnicowanie DID z zaburzeniem osobowości borderline (BPD) również bywa wyzwaniem, ponieważ oba zaburzenia cechuje niestabilność tożsamości i mogą współwystępować. Jednak w DID fragmentacja tożsamości jest znacznie głębsza i wiąże się z istnieniem w pełni ukształtowanych, odrębnych alterów oraz amnezją dysocjacyjną, której nie ma w BPD w tak nasilonym stopniu. Osoby z BPD doświadczają niestabilnego poczucia siebie, ale nie mają odrębnych tożsamości, które naprzemiennie przejmują kontrolę nad ich zachowaniem. Mimo to, ze względu na wspólną etiologię traumatyczną, nie jest rzadkością, że te dwa zaburzenia współistnieją, co dodatkowo komplikuje diagnozę i leczenie.

Leczenie i wsparcie po diagnozie DID

Diagnoza DID, choć często trudna i opóźniona, jest pierwszym krokiem do powrotu do zdrowia. Kluczową rolę w leczeniu odgrywa długoterminowa, specjalistyczna psychoterapia. Najczęściej stosuje się podejścia integracyjne, które mają na celu stopniowe przepracowanie traumy, poprawę komunikacji między tożsamościami, a w miarę możliwości ich integrację lub osiągnięcie harmonijnej współpracy. To proces wymagający ogromnej cierpliwości, zaufania i zaangażowania zarówno ze strony terapeuty, jak i osoby z DID.

Warto podkreślić, że farmakoterapia nie leczy bezpośrednio dysocjacyjnego zaburzenia tożsamości. Leki mogą być jednak niezwykle pomocne w łagodzeniu objawów współwystępujących, które są bardzo częste u osób z DID. Mówię tu o leczeniu depresji, zaburzeń lękowych, zespołu stresu pourazowego (PTSD) czy bezsenności. Odpowiednio dobrane leki mogą poprawić jakość życia, stabilizować nastrój i umożliwić osobie pełniejsze uczestnictwo w psychoterapii.

Dla bliskich osoby z DID, wsparcie jest nieocenione, ale też bardzo wymagające. Jako terapeutka, zawsze podkreślam kilka kluczowych wskazówek:

• Edukuj się: Zrozumienie specyfiki DID jest fundamentem. Czytaj, rozmawiaj z terapeutami, szukaj rzetelnych źródeł. Im więcej wiesz, tym łatwiej będzie Ci empatyzować i nie brać pewnych zachowań do siebie.
• Bądź cierpliwy i empatyczny: Pamiętaj, że osoba z DID nie "udaje" ani nie "wybiera" swoich objawów. To wynik głębokiej traumy. Zmiany w zachowaniu, luki w pamięci czy przełączanie się tożsamości są poza jej świadomą kontrolą.
• Unikaj stygmatyzacji: Nie oceniaj, nie krytykuj, nie używaj języka, który mógłby zawstydzać. Akceptacja i zrozumienie są kluczowe dla budowania zaufania.
• Wspieraj w terapii: Zachęcaj do regularnych sesji i bądź otwarty na współpracę z terapeutą, jeśli osoba z DID wyrazi na to zgodę. Twoje wsparcie może być kluczowe w procesie leczenia.
• Dbaj o siebie: Wspieranie osoby z DID może być wyczerpujące emocjonalnie. Szukaj własnego wsparcia, czy to w grupach dla bliskich, czy u własnego terapeuty. Pamiętaj, że aby móc pomagać innym, musisz najpierw zadbać o siebie.